کلیات مددکاری کاربردی در زندان از آنجا که مددجو در هریک از سازمانهای رفاهی،خدماتی و...برای حل مشکلی به مددکار اجتماعی مراجعه میکند،لذا درک صحیح از مشکل مددجو،و نحوهی کشف آن و شناخت مشکلهای جزیی از مشکل اصلی،مهمترین وظیفهی مددکار اجتماعی است. کسانی که با زندانیان سروکار دارند،به خوبی آگاهند زندانی بدون مشکل وجود ندارد.هریک هنگام ورود به زندان با خیل عظیمی از مشکلات مختلف فردی و اجتماعی روبرو خواهند شد.محبوس شدن و نداشتن دسترسی آزاد به امکانات بیرونی موجب بروز محدودیت و به تبع آن بروز مشکلات را در بر خواهد داشت.به همین دلیل نقش مددکاران اجتماعی در زندان برای گفتوگو و حل مشکلات آنان بسیار حساس و بااهمیت میباشد.تعامل و سیر ارتقای سطوح اجتماعی در این علم قابلیت خواهد داشت.باید توجه داشت مددکاری اجتماعی به انسانشناسی بیشتر از بعد معنوی آن میپردازد و کمال و بقای او را در تکامل معنویت و اصلاح نه در ظاهر بلکه در باطن او دارد. مشکل
مشکلی که مددجو یا زندانی با آن مواجه است و به مددکار مراجعه میکند،ممکن است،شدید یا ضعیف باشد.ممکن است آنی یا به زندانی پیوند خورده باشد به هر جهت و در هر صورت مددجو را میآزارد و میرنجاند به هر حال مددجو آن را مشاهده میکند و برای او قابل لمس است.اشکال در این است که در ابتدای مراجعه ممکن است مددجو مشکل اصلی خود را بیان نکند و به علت نبود ارتباط بین او و مددکار در جلسهی اول به مشکلات جزیی و پیش پا افتاده کفایت کند.لذا این مشکل فقط مشکل دریافت کمک نیست،بلکه مشکل حل آن نیز میباشد.هرچه این ارتباط نزدیکتر باشد مددکار با مشکلات جدی و اساسیتر مددجو مواجه میشود لذا ارایهی طرحهای کمکی نیز به نوبهی خود تغییر یافته و اساسیتر خواهد شد. واقعیت این است که برای بسیاری از مشکلات زندگی راهحلهای مشخص و معلومی وجود ندارد که بتوان سریعا آن را به کار بست،در نتیجه مشکل در ابتدای امر وجهی دوگانه دارد، اینکه کدام یک از آن درخور توجه و تاکید بیشتر است بستگی به انگیزش و توجه مددجو دارد که به مددکار مراجعه میکند. «معمولا زندانی از توانایی مددکار در حل مشکل خود آگاهی ندارد و عموما هنگام طرح مشکل دچار نگرانی،تشویش و اضطراب است و چنانچه برای اولینبار مراجعه کرده باشد هنوز اطمینان خاطر از مددکار و حل مشکل خود ندارد.به خصوص در مورد زندانیان که به علت قرار گرفتن در یک محیط بست این حالت شدیدتر و نداشتن اطمینان از مددکار ممکن است در مرحلهی اول مراجعه بیشتر باشد.»هنگامی که مددکار با اطمینان خاطر و اتکا به دانش حرفهای خود و روشنی کافی روبروی هم به حرفهای مددجو گوش میدهد مطالب زیادی بین آنان ردوبدل میشود،مددجو معمولا در درون خود چند خواسته از مددکار دارد.اول اینکه مورد پذیرش واقعی مددکار قرار گیرد.(توجه مددکار حین استماع مشکل مددجو به مسایل پیرامونی،صحبت با دیگران،خندههای بیمورد،استهزا و...)و مطالب او را با صمیم دل گوش کند،دوم اینکه بتواند آزادانه و بدون قید و بند مشکلاتش را بازگو کند،سوم اینکه زندانی میل دارد بداند مددکار چگونه میتواند به او کمک کند.(روشن و شفاف باشد) اهمیت مشکل:
چگونگی درک انسان از مشکل خویش،ماهیت خواستههای او و توانایی انجام دادن کاری را برای آن نمایان میسازد.به این دلیل مددکار باید توجه خاصی به درک و دریافتن مفاهیم ذهنی مشکل مددجو مبذول نماید.در عین حال این توجه باید مجهز به دانش و ارزشهای حرفهای مددکار باشد و معنای مشکل را در پرتو آن بسنجد به عبارت دیگر مفهوم و اهمیت مشکل و تعبیر آن از نظر مددکار کاملا با درک و تفسیر مددجو متفاوت است. دلیل درک متمایز آن،چیزی است که مددکار را تا حدودی از مقاصد یا هدفهای مورد نظر آگاه میکند و راهنمایی برای اقدامات مشکلگشاتر خواهد بود. به طور کلی درک وسیع از اهمیت و مفهوم مشکل توسط مددکار علمی است که آن را تشخیص مینامیم ضرورتا باید تشخیص مشترک از مشکل بین مددکار و مددجو فراهم شود.اما به این معنی نیست که هردو الزاما یکسان و مساوی باشد. از آنجا که هدف قادرسازی مددجو است کشف دقیق مشکل و ایجاد تمرکز در فعالیت او،هماهنگ ساختن و ارزیابی جداگانه هریک از مشکل و گزینش پارهای از مشکل که بیش از همه واقعا به نیازها و هدفهای او وابستهاند. مددجو ممکن است در رویارویی با مشکل به آن خود آگاهی داشته باشد ولی چون به تنهایی قادر به حل آن نیست به مددکار مراجعه میکند.غیر از آگاهی مددجو نسبت به مشکل در بحث رویارویی فرد با معضلات لازم است از بعد دیگری نیز نام برده شود که میتوان به آن عناوینی نظیر ارزیابی،تشخیص و میزان سنجش مشخصی از مشکل داد به بیان دیگر میشود گفت: تصویر و تصوری که هرکس از مسئله و زندانی به علت قرار گرفتن در شرایط سخت زندان و محرومیت از آزادی، فردی حساس، معمولا گوشهگیر و متوقع میباشد، لذا در بیان مشکل خود با انتظارات زیاد از مددکار اقدام میکند و از مددکار انتظار دارد طبق وعدههای داده شده نسبت به حل مشکل او اقدام کند
مشکل خود در ذهن دارد باید به دیگران ارایه دهد اعم از اینکه با تصمیم و میل برای حل آن مراجعه کرده باشد یا توسط کسانی تشویق و راهنمایی برای مراجعه شده باشد، به چندگونه میتوان ملاحظه کرد. 1-به صورت تصویر و تشخیص واقعبینانه از مشکل 2-به صورت کوچکنمایی یا بزرگنمایی مشکل 3-به صورت تصویر غیر واقعی از مشکل. مشکلاتی که زندانیان و خانوادههای آنان معمولا با آن مواجه هستند با توجه به محرومیت از آزادی مددجو شکل و محتوای خاصی دارد و معمولا در همهی زندانیان مشترک است مگر در موارد بسیار خاص.زندانی در برخورد اولیه با مددکار ابتدا به طرح مشکلات بسیار پیش پا افتاده و کوچک میپردازد.و مشکلات اصلی و اساسی خود را در پشت آن پنهان میکند،زیرا نسبت به مددکار شناخت کافی ندارد و تحت تاثیر جو بیاعتمادی حاکم بر زندانیان از ابراز آن خودداری میکند. در طبقهبندی مشکلات زندانیان ممکن است بسیاری از آنان توسط خود زندانی یا خانواده وی قابل حل باشد و یا تعدادی به علت فقدان وسایل مادی توسط آنان قابل حل نباشد لذا دخالت مددکار در هردو شکل آن با دسترسی به همهی امکانات مادی ضرورت پیدا میکند«زندانی به علت قرار گرفتن در شرایط سخت زندان و محرومیت از آزادی،فردی حساس،معمولا گوشهگیر و متوقع میباشد،لذا در بیان مشکل خود با انتظارات زیاد از مددکار اقدام میمند و از مددکار انتظار دارد طبق وعدههای داده شده نسبت به حل مشکل او اقدام کند.» کار ابزارها در مددکاری اجتماعی
1-مشاهده2-مصاحبه3-فعالیت گروهی4-رابطه حرفهای مشاهده:منظور از مشاهده دیدن حرفهای است.یعنی دیدن هدفمند و دیدن با تمام وجود و هدف از آن کسب اطلاعات، جمعآوری حقایق،آگاهی از وضعیتهای موجود برای شناخت بهتر مددجو و تجربه و تحلیل مسایل او است.لذا در مشاهده بیشتر به محتوا و به کشف حقیقت توجه میشود و امور ظاهری چندان مد نظر نیست.در مشاهده مددکاری ابتدا باید هدف از مشاهده مشخص شود.و در هر مرحله از مشاهده یادداشتهایی بردارد و سعی کند از هدف خود دور نشود و برای مشاهده از همهی ابزارهای مشاهده استفاده کند (مثلا اگر قرار است رفتار زندانی در محوطهی زندان مورد ارزیابی قرار گیرد از مکانی استفاده کند که خود مددکار در دید مددجو نباشد.در یک مشاهده حرفهای مددکار اجتماعی باید به چند نکته توجه داشته باشد. 1-مشاهده حرفهای را با مشاهده عادی متفاوت بداند و در مشاهده بیشتر هدف را مد نظر داشته باشد و بدون توجه به ظواهر امر،رابطهی علت و معلولی در مشاهده را مد نظر قرار دهد. 2-برابر اصل خود آگاهی،مددکار باید به نقاط ضعف و قوت خود در مشاهده آگاهی داشته باشد و از پیش داوریها بپرهیزد و مانع از بروز احساسات هنگام مشاهده در تصمیمگیریها شود. 3-با درک قوی و تمرکز،همهی جوانب را بررسی کند و به عبارت دیگر آنچه را که میبیند به درستی درک نماید.خوب گوش کردن هم نوعی مشاهد در احوال مددجو است که خود روشی در کمکرسانی به مددجو است که باید به خوبی انجام گیرد.«چهبسا مشاهده مددجویان زندان از داخل اتاق هنگامی که در حیاط هواخوری میباشند به مددکار در درک مشکل مددجو کمک میکند در حیاط زندان حرکات و رفتار زندانیان از قبل تعیین شده نیست و زندانی خود را همانطور که هست نشان میدهد و لذا مددکار میتواند حتا از پنجره و اطاق این رفتار را مشاهده کند،زندانیان گوشهگیر،اجتماعی،پرخاشگر،از این زاویه قابل مشاهده خواهند بود.» مصاحبه:یکی از مهمترین ابزار مددکار مصاحبه است. مصاحبه همواره در علوم روانشناسی،علوم اجتماعی، مردمشناسی،جامعهشناسی،و بسیاری از علوم انسانی دارای کاربرد فراوان است.در یک تعریف جامع میتوان گفت:مصاحبه یعنی،مکالمهی هدایت شده بین دو نفر با هدف مشخص است. بنابراین مصاحبه همواره بر هدف تکیه دارد. در یک مصاحبه حرفهای نکات زیر باید رعایت شود: 1-قبل از مصاحبه بهتر است مددکار اطلاعات کافی از مددجو داشته باشد.پرونده او را(پرونده شخصیتی در زندان،یا حداقل پرونده قضایی)مطالعه کند.تا با آگاهی بیشتر از مشکل مددجو و یا مشخصات اولیه با او مصاحبه کند. 2-در محل مصاحبه به جز مددکار و مددجو شخص دیگری نباشد و محل مصاحبه هم باید دارای ویژگیهای زیر باشد: الف)اتاق مصاحبه نه چندان بزرگ باشد که فاصله بین مددکار و مددجو بسیار زیاد و یا بسیار کوچک که فاصله آنان بسیار کم باشد. ب)اتاق مصاحبه باید از نظر نور،صدا،گرما،سرما حالت تعادلی داشته باشد.اختصاص اتاقهایی مانند زیر پله،اشتراک با دیگر واحدها یا اتاقهای نمدار و تاریک داخل بند مکان مناسبی برای مصاحبه نیست. ج)وجود وسایلی مانند ضبط صوت،دوربین مدار بسته، در مصاحبه اثر میگذارد و بهتر است در اتاق مصاحبه نباشند. د)چنانچه مددجو هنگام مصاحبه اضطراب دارد بهتر است در حضور او از یادداشتبرداری خودداری کرد و فقط به گوش کردن اکتفا کرد.و مطالب را بعد از آن یادداشت کند. 3-مددجو باید مطمئن شود که آنچه را که میگوید از فاش شدن مصون میماند و هرکسی به این مطالب دسترسی نخواهد یافت و مددکار باید به مددجو این اطمینان را بدهد که آنچه را میگوید به طور محرمانه نزد او میماند و فقط برای کمک به او مورد استفاده قرار میگیرد. 4-مددکار میتواند هنگام مصاحبه با مشاهدهی حرکات و رفتار مددجو حین مصاحبه پی به حالات او ببرد و مصاحبه گفتاری خود را با مشاهدات خود از رفتار مددجو تکمیل کند. 5-در مصاحبه گوش دادن بسیار اهمیت دارد و هر مددکار باید به زیرکی و با کمال دقت به مطالب و سخنان مددجو گوش فرا دهد. 6-چون مصاحبه یک گفتوگوی دو طرفهی هدفمند است، لذا مددکار حرفهای باید همواره مسیر صحبت را به سوی هدف راهنمایی کند و هرگاه مطالب پراکنده به میان بیاید،آن را به مسیر اصلی هدایت کند. 7-زمان آغاز و پایان مصاحبه باید مشخص شود و مددکار اجتماعی باید قبل از پایان وقت به نتیجهگیری بپردازد و برنامهی بعدی با مددجو را مشخص نماید.انجام مصاحبهی ناتمام،بدون نتیجه و نامشخص بودن اقدامات بعدی اثرات یک مصاحبهی حرفهای را بیاثر میکند. «زندانی به خاطر قرار گرفتن در یک محیط بسته و به ویژه اجتماعی که برای زندانی قابل اعتماد نمیباشد فقط در شرایط بسیار مناسب و در صورت وجود ارتباط حرفهای در مصاحبههای تشخیصی به بیان مشکلات خود میپردازد.لذا ایجاد یک محیط مناسب و استاندارد برای مصاحبه از ضروریاتی است که هر زندان باید برای کودکان ایجاد کند.بدیهی است در اتاقهای پرجمعیت و پرسرو صدا با حضور دیگر زندانیان، نه فقط ایجاد یک محیط مناسب و استاندارد برای مصاحبه از ضروریاتی است که هر زندان باید برای مددکاران ایجاد کند. بدیهی است در اتاقهای پرجمعیت و پرسروصدا با حضور دیگر زندانیان نه فقط انجام یک مصاحبهی حرفهای مقدور نخواهد بود بلکه احتمال بهرهبرداری و سوء استفاده از اطلاعات زندانی توسط دیگر زندانیان وجود خواهد داشت در این صورت مددکار اجتماعی به جای حل مشکل زندانی مشکلات دیگری را برای او ایجاد خواهد کرد
انجام یک مصاحبهی حرفهای مقدور نخواهد بود،بلکه احتمال بهرهبرداری و سوء استفاده از اطلاعات زندانی توسط دیگر زندانیان وجود خواهد داشت در این صورت مددکار اجتماعی به جای حل مشکل زندانی مشکلات دیگری را برای او ایجاد خواهد کرد.» لذا همواره از مسئولان زندانها این انتظار هست که،برای بهبود بخشیدن به وضع اجتماعی زندانیان و کشف مشکلات اساسی و درک بهتر از وضعیت روحی،روانی و شخصی آنان مکان مناسبی با حداقل استاندارد اتاق مصاحبه در اختیار مددکاران و کارشناسان مرتبط قرار دهند. http://www.socialwork2012.ir/160-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AF%D8%AF%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86
|